پیشگیری و نقش آن در سلامتی

 در واقع بعد از آنكه بدن با يك ماده آلوده تماس پيدا مي‌كند، مجموعه واكنش‌هايي داخل بدن ايجاد مي‌شود که اين واكنش‌ها سبب به هم ريختگي نظم و عملکرد دستگاه‌هاي بدن ‌شده و علايمي را ايجاد مي‌كند. از آنجا که کودکان بيشترين قربانيان مسموميت با انواع سموم هستند در گفت‌وگويي با دكتر نگار سجاديان، متخصص کودکان، فوق‌تخصص نوزادان و عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشكي تهران به بررسي اين موضوع پرداختيم.

سلامت: خانم دکتر! چه گروه سني بيشتر در معرض ابتلا به مسموميت‌ها هستند؟

بيش از نيمي از مسموميت‌ها در كودكان زير 5 سال اتفاق مي‌افتد. زيرا اين گروه سني تمايل بسيار زيادي براي وارد كردن هر نوع شي به دهان دارند. علت ديگر مسموميت در اين گروه توجه نداشتن والدين و مراقبان آنها جهت محافظت از مواد شيميايي و دور نگه داشتن آنها از دسترس كودكان است. مشخص است كه بيشتر مسموميت‌ها در اين گروه سني به صورت اتفاقي رخ مي‌دهد و در اکثر موارد چون موادي كه توسط اين دسته از كودكان مصرف مي‌شود، خيلي سمي نيستند و ضرر كمتري دارند، علايم شديدي در آنها ايجاد نمي‌شود.

سلامت: در مورد کودکان بالاي 5 سال چطور؟

در كودكان بالاي 5 سال مسموميت بيشتر علت عمدي دارد و بيشتر براي جلب توجه والدين است. مانند اقدام به خودكشي و سوءمصرف مواد. شيوع مسموميت در سنين بالاي 5 سال كمتر است ولي عوارض شديد و حتي مرگ‌ومير در اين گروه بيشتر از خردسالان است.

سلامت: بيشتر اين مسموميت‌ها در کودکان با چه موادي ايجاد مي‌شوند؟

بيش از 90 درصد تماس با مواد سمي در كودكان در منزل اتفاق مي‌افتد و در اكثر موارد هم بيش از يك ماده مسوول ايجاد مسموميت است. شايع‌ترين روش ايجاد مسموميت در كودكان از طريق خوردن مواد سمي است اما ساير روش‌هايي كه مي‌توانند ايجاد مسموميت در اين گروه سني كنند عبارتند از تماس پوستي مانند تماس كودك با انواع حشره‌كش‌ها، تماس چشمي مانند استفاده نابجا از قطره‌هاي چشمي توسط بزرگسالان، از طريق استنشاق مانند استنشاق گاز مونواكسيدكربن، از طريق گزش حشرات و جوندگان و به ندرت از راه تزريقي در سوءمصرف مواد.

اما به طوركلي در بيشتر كودكان زير 5 سال، مواد غيردارويي مسوول ايجاد مسموميت هستند كه سردسته آنها مواد آرايشي و بهداشتي، مواد پاك‌كننده، گياهان سمي و همچنين هيدروكربن‌ها مانند نفت و بنزين هستند. فرآورده‌هاي دارويي مسوول بقيه مسموميت‌ها هستند كه كمتر از نيمي از موارد را شامل مي‌شوند. اين داروها شامل ضددردها، فرآورده‌هاي ضدسرفه و سرماخوردگي، داروهاي ضدميكروبي و ويتامين‌ها هستند.

سلامت: يعني کودک بلافاصله پس از تماس با چنين موادي مسموم مي‌شود

نه! بايد بدانيد که تماس با سموم به دو صورت رخ مي‌دهد يا به صورت حاد ايجاد مي‌شود كه معمولا در اثر استفاده نادرست از مواد شيميايي هنگام كار و تفريح، استفاده نادرست دارو توسط والدين و مراقبان كودكان و... اتفاق مي‌افتد يا به‌صورت مزمن است. مسموميت مزمن، مسموميتي است كه در اثر تجمع ماده سمي در طولاني‌مدت در بدن ايجاد مي‌شود. اين مسموميت مي‌تواند در اثر تجمع فلزات سنگين مانند سرب، جيوه و آهن، در اثر استفاده طولاني‌مدت از داروها به دليل بيماري‌هاي مزمن كودك يا حتي استفاده از بعضي مواد غذايي و... باشد.

سلامت: پس هيچ ماده شيميايي را نبايد در دسترس كودكان قرار دارد؟

بله دقيقا! هر نوع ماده‌اي به خصوص داروها را بايد دور از دسترس كودكان قرار داد و حتي توصيه مي‌شود كه والدين داروهاي خودشان را هم در حضور كودكان ميل نكنند.

سلامت: آيا کودکان ممکن است در اثر مصرف غذا يا شير مانده دچار مسموميت شوند.

بله ممكن است غذاها توسط ميكروب‌ها يا سمي که توسط آنها توليد مي‌شود آلوده شوند. گاهي غذا توسط بعضي از فلزات سنگين مانند سرب و جيوه، مواد افزودني كه براي ماندگاري و نگهداري غذا به آنها افزوده مي‌شود يا حتي سمومي كه براي دفع آفات مورد استفاده قرار مي‌گيرد، آلوده مي‌شود. بالطبع مصرف اين غذاها ايجاد مسموميت غذايي مي‌كند. مسموميت غذايي در هر سني اتفاق مي‌افتد ولي گروه خردسال نسبت به آن مستعدتر هستند. ضمن اينکه غذاي مسموم ممكن است هيچ مزه يا بوي ناخوشايندي هم نداشته باشد. اكثر مسموميت‌هاي غذايي ظرف 24 تا 48 ساعت رفع مي‌شوند اما برخي از آنها مي‌توانند حتي كشنده باشند يا عوارض طولاني‌مدتي را ايجاد كنند. علايم مسموميت غذايي معمولا مي‌تواند با يك تهوع، استفراغ، دل درد و پيچ خوردن شكم همراه باشد. در موارد نادر ممكن است تب ديده شود.

سلامت: از كجا بفهميم كه مسموميت ايجاد شده به واسطه غذايي است كه کودک خورده؟

مسموميت‌هاي غذايي معمولا يكسري علايم مشترك ايجاد مي‌كنند. بنابراين ابتلاي همزمان تعدادي از افراد و تشابه نشانه‌هاي باليني در اغلب آنها يکي از نشانه مسموميت غذايي است. نكته‌اي كه حايز اهميت است آن است كه اسهال و استفراغ نبايد سبب از دست دادن آب و كاهش مايعات بدن شود. در نتيجه توصيه مي‌كنم كه والدين حتما به ميزان كافي آب و مايعات به كودك بخورانند و براي توقف اسهال از مصرف خودسرانه دارو اجتناب کنند مگر به توصيه پزشك. زيرا درمان علايم اسهال و استفراغ مي‌تواند سير بيماري را طولاني‌تر كند. بنابراين اگر در مدفوع يا استفراغ کودک خون ديده شد، تب كودك بالا بود و ميزان زيادي آب از دست داده بود يا علايم بيش از 24 ساعت طول كشيد والدين بايد هر چه سريع‌تر كودك را نزد پزشك ببرند.

سلامت: به مسموميت با فلزات سنگين اشاره کرديد. اين نوع مسموميت چه علايمي دارد؟

مسموميت با فلزات سنگين معمولا به صورت مزمن اتفاق مي‌افتد و بيشتر در كودكاني كه عادت به خاك‌خوري و هرزه‌خواري دارند، ديده مي‌شود. با خوردن خاک و موادي از اين دست فلزات سنگيني كه در آنها وجود دارند در بدن كودك تجمع پيدا مي‌كنند و سبب ايجاد علايمي همچون درگيري سيستم عصبي به صورت تشنج، كاهش يادگيري، اختلالات حركتي و مشكلات كبدي و كليوي مي‌شوند. اين علايم مي‌تواند شبيه علايم ساير بيماري‌ها باشد بنابراين تشخيص مسموميت را مشکل مي‌کند.

استفاده از ماهي آلوده به جيوه يا تركيباتي كه آلوده به جيوه هستند هم مي‌توانند بسته به ميزان تماس، مدت زمان و ميزان ماده‌اي كه وارد بدن شده است بعد از طي مدت زماني سبب ايجاد تظاهرات بيماري يا مسموميت شوند. كودكاني هم كه به طور دايمي از تركيبات دارويي مانند آهن استفاده مي‌كنند علايم مسموميت مزمن را پيدا مي‌كنند.

سلامت: مسموميت با سموم دفع آفات چطور؟

سموم دفع آفات از راه‌هاي مختلفي مي‌توانند ايجاد مسموميت كنند. مانند خوردن مواد غذايي يا ميوه آلوده به اين سموم يا از راه تماس پوستي. بسته به اينكه اين سموم چه تركيبي داشته باشند مي‌توانند علايم مختلفي را ايجاد كنند. علايم مي‌تواند شامل علايم عصبي، افزايش ترشحات دهان، بي‌اختياري ادرار و مدفوع، افزايش تعريق يا علايم مخالف آنچه ذكر شد باشد.

سلامت: در قسمتي از صحبت‌هايتان گفتيد علايم مسموميت بسيار شبيه علايم ديگر بيماري‌ها است. والدين از روي چه علايمي بايد بفهمند كه كودكشان مسموم شده است؟

مواردي كه احتمال مسموميت را در كودكان مطرح مي‌كند و والدين بايد با ديدن اين علايم به مسموميت كودكشان شك كنند چند چيز است: شروع ناگهاني بيماري؛ سابقه هرزه‌خوري يا خاك‌خوري در كودك كه مي‌تواند آن را مستعد مسموميت كند؛ وجود استرس قابل ملاحظه در خانواده و در نتيجه عدم توجه كافي به كودك که او را در معرض خطر مسموميت قرار مي‌دهد؛ زماني كه چند سيستم يا ارگان بدن به طور همزمان دچار درگيري شده باشند؛ به عنوان نمونه كودكي دچار استفراغ شده و همزمان دچار سوختگي پوست نيز شده است؛ سوختگي مي‌تواند ناشي از مصرف نفت، بنزين، مواد شوينده و... باشد؛ همچنين اختلال در هوشياري و كاهش تمركز كودك و آريتمي قلبي در كودك و...

موردي كه والدين بايد هنگام ارجاع كودك به بيمارستان يا مراكز درماني به آن توجه كنند اين است كه نوع ماده مسموم‌کننده يا تركيب دقيق شيميايي آن را همراه داشته باشند. از مقدار مصرف دارو مطمئن باشند. اگر قرص يا كپسول يا شربتي استفاده شده تعداد و مقدار آن را بدانند. مدت زمان تماس، زمان شروع علايم و اينكه آيا كودك دچار بيماري زمينه‌اي هم هست يا نه از موارد مهمي است که والدين بايد به آن اشاره کنند.