پیشگیری و نقش آن در سلامتی

علاقه به فرزند، يکي از تمايلات غريزي بشر است و معمولاً به ندرت ديده مي شود که کسي آرزوي بچه دار شدن را نداشته باشد.
ورود فرشته کوچولو به زندگي، شور و شعف خاصي را به کانون خانواده مي بخشد و در واقع گرماي زندگي را بيشتر مي کند. در گذشته، زوجهاي جوان بيشتر دوست داشتند در ابتداي زندگي مشترک، صاحب بچه شوند. اما امروزه اکثر زوجين سعي مي کنند ابتدا خود را از هر نظر براي اين واقعه مهم آماده کنند. اطلاع صحيح از تربيت فرزند، يکي از مهم ترين مسائلي است که خوشبختانه امروز اکثر خانواده ها به آن اهميت مي دهند.در اين باره، مصاحبه اي با سرکار خانم دکتر عاطفه سلطاني فر، فوق تخصص روانپزشکي کودک و نوجوان و عضو هيأت علمي دانشگاه علوم پزشکي مشهد داشته ايم که شما را به مطالعه آن دعوت مي کنيم:
- خانم دکتر، امروزه بسياري از همسران جوان اين دغدغه فکري را دارند که مناسب ترين زمان براي بچه دار شدن چه موقع است. نظر شما در اين باره چيست؟
بهترين وقت براي فرزندار شدن زماني است که زن و شوهر کاملاً با هم هماهنگ باشند، هر دو در اين باره با هم توافق و تفاهم داشته باشند و احساس کنند آمادگي و توانايي تربيت بچه را از هر نظر دارند. اين احساس آمادگي بسيار مهم است، چون در مواردي که يکي از همسران مثلاً به علت درس خواندن تمايلي به اين مسأله ندارد، بچه دار شدن مي تواند به بروز دعوا و درگيري بين زن وشوهر منجر شود. در واقع، اين ناهماهنگي به منزله زنگ هشداري است که نشان مي دهد اکنون زمان مناسب براي ورود يک نوزاد و تغيير ساختار خانواده نيست؛ زيرا فشار رواني زيادي را به پدر و مادر وارد مي کند. نبايد انتظار داشته باشيم اين اختلاف نظر پس از تولد بچه برطرف مي شود، بلکه گاه آن را تشديد و فشار رواني و اضطراب را بيشتر مي کند.
اما اگر با وجود آمادگي و توافق زوجين باز هم يکي از آنها نگراني خاص و شديدي براي بچه دار شدن دارد، بهتر است به روانشناس يا مشاور مراجعه کند. در برخي موارد، زن يا شوهر دچار مشکلات روانشناختي هستند که توصيه مي شود قبل از اقدام به بارداري، آن را درمان کنند.
- آيا اين شرايط در مورد فرزند دوم و سوم نيز صدق مي کند؟
بله دقيقاً همين طور است. چون تولد هر نوزاد موقعيت خانواده را به نوبه خود تغيير مي دهد و باز هم برنامه ريزي، هماهنگي و توانايي والدين براي تربيت يک فرزند ديگر بسيار مهم است. آنها بايد شرايط را کاملاً بسنجند تا از بروز هر گونه تنش و فشار روحي پيشگيري شود.
- چطور بايد فرزند اول را براي ورود يک نوزاد جديد آماده کنيم؟
قبل از هر چيز او را براي آنچه قرار است اتفاق بيفتد، بايد آماده کرد. پدر و مادر شرايط را توضيح دهند نوزادي که قرار است بيايد، زياد مي خوابد، گريه مي کند، ممکن است شبها بيدار باشد و... ما مجبوريم وقت زيادي را براي رسيدگي به او اختصاص دهيم. خوب است او را قبل از به دنيا آمدن نوزاد، در برخي معاينات پزشکي همراه خود ببريم تا صداي قلب جنين را بشنود. اگر قرار است تغييري ساختاري در اتاق يا وسايلش بدهيم، با او مشورت کنيم و نظرش را بپرسيم. مثلاً اگر مي خواهيم تخت او را براي نوزاد بگذاريم، به او بگوييم تخت جديد و بزرگتري برايش در نظر گرفته ايم و به اين ترتيب او را آماده کنيم.
اصلاً از او نپرسيم دوست دارد خواهر داشته باشد يا برادر. چون اين موضوع واقعاً دست ما نيست و در صورتي که جنسيت بچه خلاف نظر او باشد، به خاطر پيش فرضهايي که داشته، ناراحت مي شود. فقط بگوييم قرار است صاحب خواهر يا برادر کوچولويي شود.
نکته بسيار مهم ديگر اين که خيلي زود اين مسأله را با کودک در ميان نگذاريد؛ زيرا سقط جنين در سه ماهه اول و دوم بارداري بيشتر اتفاق مي افتد و اين آمادگي را به ماه هاي آخر موکول کنيد.
به فرزندتان چيزهاي غيرواقعي نگوييد. براي مثال، نوزاد جديد همبازي او مي شود؛ چون در واقع مدت زيادي طول مي کشد تا بتوانند با هم بازي کنند.
اگر قرار است فرزند اول آموزش تازه اي مثل توالت رفتن را ياد بگيرد و يا از شير گرفته شود، بهتر است اين مسأله را به چند ماه قبل يا بعد از تولد نوزاد موکول کنيد، چون در اين زمان، براي بچه تنش ايجاد مي شود.
هنگام تولد نوزاد او را بيمارستان ببريم. از او بخواهيم در کارهاي نوزاد به ما کمک کند. عکسها و فيلمهاي نوزادي خودش را نشانش دهيم و توضيح دهيم تو هم کوچک بودي و ما همه توان خود را صرف بزرگ کردن تو کرديم. اين نوزاد کوچولو عضو جديد خانواده ماست و ما همه يک گروه هستيم و بايد با هم باشيم.
اگر با وجود همه اين رفتارها و توضيحات باز هم رفتار خشونت آميزي داشت، بايد به او هشدار دهيم يا از روشهاي تنبيهي مناسب استفاده کنيم.
- در صورت تنبيه، رفتار بد او تشديد نمي شود؟
منظورم از تنبيه، تنبيه بدني نيست؛ بلکه صرفاً تنبيهات محرومي است، مثلاً چند دقيقه اي او را در اتاق تنها بگذاريد تا فقط متوجه شود کارش اشتباه است.
کودک در اين زمان نياز دارد احساس کند پدر و مادر وقت کافي براي او دارند. بد نيست مادر گاهي اوقات نوزاد را به فرد ديگري بسپارد و با فرزند اولش تنها باشد. به عبارت بهتر، هر کدام زمان جداگانه اي را به تنهايي با مادر بگذرانند.
مسأله حائز اهميت ديگر در پيشگيري از بروز رفتارهاي خشن اين است که بچه را با نوزاد مقايسه نکنيد؛ بخصوص از نظر چهره و حالت ظاهري، زيرا احساس حقارت براي کودک پيش مي آيد. او را تشويق کنيم تا نوزاد را به عنوان عضو جديد بپذيرد. اگر مطمئن باشيم که وقت کافي را با او سپري مي کنيم، مي توان تا حد زيادي از بروز مشکل پيشگيري کرد.
- شيوه تربيتي ما با هر کدام از فرزندمان چگونه بايد باشد؟
هر بچه اي خصوصيات منحصر به فرد خود را دارد و به همين دليل نمي توان براي همه آنها يک شيوه تربيتي را پيش گرفت. در واقع، انتخاب بهترين اصول تربيتي در درجه اول به والدين برمي گردد. آنها بايد شناخت صحيحي از رفتار و شخصيت فرزندشان داشته باشند تا بتوانند متناسب با آن، راهنماييهاي مناسب را به او ارائه دهند.
به عنوان مثال، اگر کودکي روحيه خجالتي يا اضطرابي دارد، بايد او را تشويق کنيم تا در جمع شرکت کند؛ از صحبت کردن نترسد و... اما در صورتي که بچه اي بيش فعال است يا در مقابل ديگران ادب را رعايت نمي کند، بايد به او تذکراتي بدهيم و به نوعي رفتارش را کنترل کنيم. باز هم تأکيد مي کنم که اصلي ترين نکته در تربيت و نحوه برخورد با بچه ها، شخصيت خود کودک است.
- خانم دکتر، فرزندان بعضي خانواده ها خيلي پر تحرک هستند و واقعاً پدر و مادر را کلافه مي کنند. گاه در چنين شرايطي به اين والدين توصيه مي شود اگر يک بچه ديگر داشته باشند، رفتار فرزند اولشان بهتر مي شود. شما به عنوان کارشناس اين مسأله را تأييد مي کنيد؟
اصولاً تک فرزند بودن مشکلات رفتاري را تا حدي بيشتر مي کند که البته نمي توان آن را صد درصد دانست. همان طور که اشاره شد، در وهله اول ويژگي هاي تربيتي را براي هر کودکي متناسب با شخصيت خودش به کار ببريم. به علاوه، اگر بچه مشکلات رفتاري خاصي دارد بايد به طور دقيق بررسي شود و در ابتدا سعي کنيم آن را حل کنيم. اگر قرار است فرزند ديگري به جمع خانواده اضافه شود، بهتر است راهکارها و شيوه هاي صحيحي را انتخاب کنيم. فراموش نکنيم که تک فرزندها مشکلات رفتاري بيشتري نسبت به بقيه بچه ها دارند.
- حضور نوزاد در خانواده تا چه حد مي تواند به بهبود روابط زن و شوهر در شرايطي که با هم اختلاف دارند، کمک کند؟
در اين باره نمي توان نظر قطعي داد و در واقع همه چيز به شرايط خانواده بستگي دارد. اما چيزي که مهم است، اين است که اگر زن و شوهر با هم دعوا و اختلاف نظر دارند، حضور يک کودک نمي تواند مانند سيمان ارتباط آنها را محکم تر کند؛ بلکه حتي در اکثر موارد تعارضات را تشديد مي کند. به علاوه، در صورت ادامه اين درگيريها، کودک نيز صدمه مي بيند.
- امروزه ما در ميهمانيها و جمع هاي خانوادگي گاه مي شنويم که نسل گذشته در تربيت فرزندشان موفق تر بوده اند. آيا واقعاً همين طور است؟
من معتقد نيستم که اين مسأله صد درصد صحيح باشد. در واقع، شرايط و سبک زندگي است که نسبت به سالهاي پيش بسيار تغيير کرده و به اين معنا نيست که پدر و مادرهاي امروزي در تربيت بچه ها موفق نيستند. در گذشته، خانه ها بزرگ بوده، بچه ها فضاي کافي براي فعاليت و جنب و جوش را داشته اند، مادران عموماً خانه دار و در کنار فرزندشان بوده اند. اما امروزه شرايط زندگي جديد فشار و تنش بيشتري به خانوادها وارد مي کند. پدر و مادر اغلب شاغل هستند و تمايل زيادي دارند که فرزندانشان درس بخوانند و روي اين مسأله حساسيت زيادي دارند. اين مسأله گاه فشار زيادي را به بچه ها وارد مي کند. در واقع مي توان گفت، والدين امروزي نکته سنج تر شده اند.
- خانم دکتر، همان طور که تقريباً همه مي دانيم، شرايط روحي مادر در دوران بارداري تا حد زيادي در رشد و تربيت نوزاد آينده تأثيرگذار است. در اين زمينه چه توصيه اي به همسران جوان داريد؟
بله، اين مسأله امروزه کاملاً به اثبات رسيده است. اگر مادر در دوران بارداري فشار و تنش زيادي داشته باشد، بروز ژنها تغيير مي کند که احتمال بروز مشکلات را بيشتر و خطرناک تر مي کند که گرچه قطعي نيست، اما به هر حال بسيار حائز اهميت است.
براي اينکه مادر و در نتيجه بچه آرامش داشته باشد، بايد همسر، خانواده و اجتماع حمايت بيشتري از او داشته باشند.
توصيه اي که به آقايان دارم اين است که بايد بدانند حساسيت و زودرنجي همسرشان در اين دوران بيشتر مي شود. تا حد ممکن بايد آرامش خاطر او را تأمين کنند. مادر باردار اضطرابهاي خاصي داشته و نياز دارد تا همسرش به عنوان حامي و پشتيبان در کنارش باشد. فضاي آرامي را از هر نظر براي خانواده آماده کنند تا نوزاد سالمي داشته باشند.

منبع: روزنامه قدس